جویبار

آشنایی با شهرستان

شهرستان جویبار یکی از شهرستان‌های مرکزی استان مازندران است. جویبار تا چند سال گذشته بخشی از شهرستان قائمشهر محسوب می‌شده‌است. مرکز این شهرستان شهر جویبار است. این شهرستان از شمال به دریای مازندران، از جنوب به شهرستان قائمشهر، از شرق به شهرستان ساری و از طرف غرب به شهرستان بابلسر و از جنوب غربی به سیمرغ محدود می‌شود.

ارتفاع این شهرستان، دَه متر پایین‌تر از سطح دریاهای آزاد است. اقلیم آن معتدل مایل به گرم و نیمه‌مرطوب است. طبق تقسیمات کشوری این شهرستان دارای دو بخش گیل‌خواران و مرکزی و ۴ دهستان حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع وسعت بوده‌است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، ۷۷٬۵۷۶ نفر بوده که متشکل از ۲۵٬۲۷۸ خانوار است. شکل زیر موقعیت شهرستان جویبار را نشان می دهد.

تحلیل شهرستان

مزيت‌سنجي و اولويت‌بندي كسب‌وكارهاي موجود در هر شهرستان بر مبناي يک روش تحقيق انجام مي‌شود. در اين روش تحقيق، يک شناسنامه براي هر شهرستان و يک شناسنامه براي هر كسب‌وكار تدوين مي‌شود. اين شناسنامه‌ها به عنوان ورودي به نرم‌افزار داده‌ شده و خروجي نرم‌افزار هم‌پوشاني اين دو شناسنامه و تعيين مشاغل مزيت‌دار شهرستان است. اين اولويت‌بندي‌ها توسط كارشناسان و افراد خبره هر شهرستان بازبيني و اصلاح می‌شوند. يكي از منابع تحليل همين ليست مزيت‌سنجي اصلاح ‌شده ‌است. يكي ديگر از منابع تحليل، مصاحبه با كارشناسان و متخصصين حوزه اشتغال هر شهرستان است. در هر شهرستان با حداقل 3 نفر از اين افراد مصاحبه انجام مي‌شود. اين مصاحبه‌ها پياده‌سازي و ارزيابي مي‌گردد. در صورت وجود تناقض و ابهام بين اين 3 مصاحبه و ليست مزيت‌سنجي، مصاحبه‌هاي تكميلي و حتي مصاحبه بيشتر هم صورت مي‌گيرد تا تيم تحليل به نتيجه نهايي مطلوب دست ‌يابد؛ بنابراين خروجي هر شهرستان از تجميع مصاحبه‌ها و ليست مزيت‌سنجي حاصل مي‌شود. در ادامه تحليل شهرستان سپیدان ارائه ‌شده ‌است.

تعیین کسب‌وکارهای مزیت‌دار شهرستان

همان‌طوري‌كه در قسمت قبل اشاره ‌شد مبناي تحليل، مصاحبه‌ها و ليست مزيت‌سنجي است. از بررسي اين دو منبع رسته‌هاي رايج و اولويت‌دار شهرستان تعيين شده ‌است. مبناي اين اولويت‌بندي، فراواني و ميزان اشاره افراد كارشناس به كسب‌وكارهاي رايج در هر شهرستان و اولويتي كه اين مشاغل در ليست مزيت‌سنجي دارند، است. در هر رسته كسب‌وكارهاي رايج به ترتيب اولويت مشخص شده ‌است. در تحليل به مشاغل موجود، مشاغل قابل توسعه و مشاغلي كه هنوز در شهرستان راه‌اندازي نشده و پتانسيل ايجاد آن‌ها در شهرستان وجود دارد، اشاره شده ‌است. مزيت‌هاي شغلي به ترتيب اولويت در ادامه آورده شده ‌است.

باغداری

باغداری از حوزه هایی است که تاثیر مهمی در توسعه اقتصادی کشور ما تاکنون داشته است. شهرستان هایی همچون جویبار که از لحاظ منابع آب غنی هستند تولیدات خوبی در زمینه باغداری دارند. تولید کنندگان شهرستان جویبار به دلیل وجود شرایط مناسب آب و هوا و خاک، هر ساله به کشت محصولاتی چون سبزیجات (مانند کاهو) و صیفی از جمله خیار، گوجه فرنگی، بادمجان و فلفل دلمه ای هم در فضای آزاد و هم در گلخانه اقدام می‌کنند. باتوجه به صرفه جویی در مصرف آب، کاشت این محصولات در تمام فصول سال و سازگاری با شرایط شهرستان افزایش تولید این محصولات در گلخانه و فضای آزاد وجود دارد؛ اما طبق بررسی‌های صورت گرفته، کشت محصولات در فضای آزاد در اولویت‌های آخر حوزه باغداری قرار می‌گیرد.

یکی دیگر از محصولات گلخانه‌ای، تولید نشاء است. تولید نشاء گیاهان زراعی در محیط گلخانه، کسب‌وکار پرسود و اشتغال‌زایی است که موجب کاهش مصرف آب و نهاده‌ها و همچنین کاهش هزینه‌های بالای تولید خواهد شد. با شرایط امروز ایران، تغییر کشت از فضای باز به گلخانه ضروری بوده و با توجه به گسترش گلخانه‌ها نیاز به بذر و نشاء مرغوب نیز بالاتر می‌رود. با توجه به افزایش هزینه‌های تولید ازجمله افزایش قیمت بذر و محدودیت نهاده‌های تولید، استفاده از نشاء به‌جای کشت مستقیم بذر، ضروری به نظر می‌رسد.کاشت نشاء با توجه به دلایل زیر از مزیت‌ و جذابیت‌های اقتصادی بیشتر در مقایسه با کاشت بذر برخوردار است. این دلایل عبارت‌اند از: افزایش دوره برداشت به‌ویژه در مناطق سردسیر، تراکم مناسب بوته، افزایش عملکرد محصول پاییزه، کاهش مصرف آب تا 40 %، حداقل توقف رشد در مرحله انتقال، کاهش هزینه بذر، کاهش هزینه‌های جاری، یکنواختی رشد، محافظت محصول در برابر تگرگ و سرمازدگی و مبارزه مؤثر با بیماری، آفات و علف‌های هرز. این مزایا باعث شده است که در سال‌های اخیر استفاده از نشاء برای تولید برخی از سبزی‌ها افزایش پیدا کند. همچنین از جذابیت‌های مالی کشت گلخانه‌ای نشاء، می‌توان به افزایش تعداد برداشت‌ها در سال، افزایش برداشت محصول نسبت به سطح زیر کشت، تعیین زمان بهره‌برداری محصول و کاهش تعداد کارگران اشاره کرد. این مزایا باعث می شود تا تولید نشا یکی از بخش های جذاب ایجاد گلخانه باشد و پیشنهاد می شود.

در چند سال اخير توت فرنگي به يكي از محصولات اقتصادي مازندران تبديل شده است و به همين دليل سطح زير كشت اين ميوه بهاري رو به افزايش است. هم اكنون در مازندران ارقام اصلاح ‌شده توت فرنگي مانند كاماراسو و سلوا كشت مي شود. نوع محلي اتابكي ، دلندي و گيلاسي هم از ديگر ارقام توت‌فرنگي است. توت فرنگي مازندران در سه منطقه بابلسر، جويبار و آمل كشت مي شود. در صورت حمایت و پرداخت تسهیلات به بهره‌برداران کشت توت‌فرنگی، این محصول دارای توجیه اقتصادی بالایی بوده و اشتغال‌زایی و درآمدزایی بهره‌برداران را به‎دنبال دارد.همچنین افزایش میزان تولید می تواند زمینه خوبی را برای ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی این محصول فراهم نماید.

گونه های مختلف آلوئه ورا گیاهانی مقاوم به گرما، خشکی، بیماری‌ها، آفات و حتی شوری هستند. علت مقاومت زیاد آن ها ساختار مرفولوژیکی این گیاه است و بذر آن ها نیز در شرایط اقلیمی مناسب و در دمای 21درجه سانتی گراد سبز می شوند. البته این گیاهان به سرمابسیار حساس هستند به طوریکه در دردمای زیر 10درجه سانتی گراد رشد آن ها متوقف می شود. آلوئه ورا به رطوبت بالا، آب ایستایی و آبیاری زیاد حساس است. از این رو آبیاری گیاهان باید زمانی انجام شود که خاک آن ها کاملا خشک شود. چنانچه این گیاه در مناطق گرم و خشک کاشته شود باید تحت آبیاری به موقع قرار بگیرد. آلوئه ورا را در هر نوع خاکی می توان کاشت ولی خاک های سبک که از زهکشی مناسبی برخوردار باشند برای کاشت این گیاه توصیه می شود. بازار و جایگاه آلوئه ورا در کشور جدید بوده و آن چنان که باید جایگاه خود را پیدا نکرده است اما این گیاه از اندک گیاهان دارویی است که علاوه بر مصرف دارویی در حوزه های آرایشی (مایع، ژل، کرم، لوسیون) و تغذیه ای (عصاره و نوشیدنی) نیز کاربرد دارد. باتوجه به مزایای سرمایه گذاری روی این طرح می توان اقداماتی را در این راستا انجام داد.

امروزه افراد زیادی به استفاده از گیاهان دارویی متمایل شده اند. خواص بی نظیر این گیاهان و نداشتن عوارض جانبی ناشی از مصرف باعث شده تا افراد زیادی به گونه‌های مختلف از آن ها استفاده کنند. به همین جهت به کشت گیاهان دارویی می توان به چشم یک مزیت پر سود نگریست.از آن جا که این گیاهان برای کشت، مراقبت خاص و شرایط حساسی نیاز ندارند، می توان روی کشت آن ها سرمایه گذاری کرد. کشت گیاهان دارویی گران قیمت می تواند علاوه بر یک تجارت سودآور برای کشاورزان ، جامعه را به واردات این گیاهان بی نیاز کند. مهم ترین گیاهان دارویی گران قیمت در حال حاضر زیره، ترخون، گل ختمی، اسطوخودوس عطری، بابونه، بادرنجبویه، به لیمو، مریم گلی، آویشن، زعفران و گل محمدی هستند که قابلیت کشت در شهرستان جویبار را هم دارند و برای کشت در گلخانه و یا زمین‌های زراعی گزینه ی مناسبی است که به کشاورزان پیشنهاد می شود.

درخت پالونیا به دلیل تحمل بالا نسبت به گرما، خشکی وعدم حساسیت به انواع خاک، کسب و کار کاشت درخت پالونیا را تبدیل به یک فرصت سودآور در تجارت جهانی کرده است. درخت پالونیا علاوه بر صنعت چوب ، به علت زیبایی، سریع الرشد بودن و جذب آلاینده های هوا در جنگل کاری سریع و توسعه فضای سبز شهر مناسب است. رشد درخت پالونیا بسیار سریع است و در طی سه هفته از شروع کاشت به اندازه یک وجب رشد می کند. این درخت در سن 5 سالگی به بلوغ رسیده و چوب آن قابل بهره برداری و استفاده است. نرمی و فرم پذیری چوپ درخت پالونیا ،گزینه مناسبی در صنایع مبلمان سازی است. از چوپ درخت پالونیا علاوه بر تولید مبلمان در درب و پنجره، ساخت آلات موسیقی، روکش سازی، تخته های چند لایه، خمیرکاغذ، ساخت جعبه و کانتینرهای چوبی استفاده می شود.گرده زایی و شهدزایی بالای شکوفه های درخت پالونیا ،تغذیه ی مناسب برای زنبورعسل و مواد معدنی موجود در برگ بزرگ این درخت تقویت کننده ی خاک (خاک برگ و کود سبز) و تغذیه دام می باشد. همچینین در مصارف دارویی تأثیرات مثبتی بر روی کبد، کلیه و کیسه صفرا دارد. درخت پالونیا با شرایط اقلیمی و خاکی گوناگون سازگار است و به منظور زراعت چوب در شهرستان جویبار پیشنهاد می شود.

درخت فندق از گونه های کم توقع و مقاوم در برابر عوامل نامساعد محیطی می باشد. مناطق با شرایط اقلیمی معتدل و کوهستانی برای توسعه این محصول مناسب هستند. ضمناً وجود رطوبت کافی در رشد و پرورش این محصول امری ضروری است.با این حساب پیش بینی می شود کشت این درخت در شهرستان جویبار نتیجه ی خوبی را به همراه داشته باشد. مشتریان فندق بازارهای خشکبار و آجیل فروشان هستند. از این محصول همچنین در صنعت شکلات و بستنی استفاده می شود. از میوه فندق، روغن هم به دست می آید که علاوه بر مصرف خوراکی در صنایع عطرسازی و نقاشی نیز کاربرد دارد. علاوه بر آفات و بیماری هایی که درختان فندق را تهدید می کند،‌ اختلاف قیمت بین فندق خریداری شده از کشاورز و قیمتی که در مغازه ها به فروش می رسد، دغدغه تمام باغ داران است، که با تبلیغ و بازاریابی مناسب می توان این اختلاف قیمت را از بین برد.

دامداری

دامداری به عنوان یکی از حوزه های بخش کشاورزی، در سطح گسترده ای در کشور انجام می شود و در نتیجه ی انجام این حرفه، سود اقتصادی خوبی کسب شده است. از آن جایی که حوزه دامداری با یکی از مهم ترین نیازهای انسان، یعنی نیاز به منابع غذایی و خصوصا منابع پروتئینی مرتبط می‌باشد، توجه به آن امری ضروری است. فعالیت در این حوزه شغلی و افزایش بهره وری در آن، می تواند از راهکارهای کاهش وابستگی به درآمد نفتی باشد و عاملی برای توسعه صنایع غذایی، تبدیلی و تکمیلی کشور محسوب شود. در شهرستان جویبار نیز مانند بسیاری از نقاط کشور، شرایط مساعدی برای دامپروری وجود دارد و می توان در حیطه پرورش دام سبک و سنگین کار کرد. در ادامه به بررسی طرح های دامداری که در شهرستان جویبار قابلیت اجرا دارد پرداخته می شود.

در سالهای اخیر پرواربندی گوسفند به دلیل سودآوری بالا و ریسک کم، طرفداران بسیاری پیدا کرده و با اقبال عمومی مواجه شده است. از مزیتهای اقتصادی این کسب و کار می توان به اشتغال زایی در مناطق مختلف، تولید گوشت مرغوب و پشم اشاره نمود. گوسفند در مقايسه با ساير حيوانات به جيره نگهدارى کمترى احتياج دارد و بيشتر غذاى دريافتى را صرف رشد و نمو مى‌کند همچنین نسبت به سایر دام‌ها مثل بز و طیور، مقاومت خوبی به بیماری‌ها و شرایط نامناسب رطوبتی و دمایی دارد. بنابراین میزان تلفات در این دام بسیار پایین‌تر بوده و ضرر اقتصادی کمی را از این جهت به دامدار وارد می‌کند.این کسب و کار پرسود می تواند در شهرستان جویبار هم راه اندازی شود همانگونه که در حال حاضر به روش های مختلف در حال انجام است. پرواربندی گوسفند نیاز به تجهیزات ارزان قیمتی داشته و به دلیل ریسک کم و بازگشت سریع سرمایه در کوتاه مدت، از جذابیت مالی مطلوبی برخوردار است.

گوسفند رومانوف جزء به صرفه ترین و بهترین گوسفندان گله گوشتی – زایشی است. این نوع گوسفند، یک گوسفند روسی است که اصل ‌نژاد آن متعلق به دره ولگا، در شمال غرب مسکو است. رومانوف یک ‌نژاد خالص بوده و از تلاقی نژاد‌ها به‌وجود نیامده است. باروری بسیار خوب، بالاترین میزان چندقلوزایی، فصل تولیدمثل بسیار طولانی، امکان تولیدمثل در تمام طول سال، سازگاری و عادت کردن به آب و هوای سرد و خوراک محلی برخی از ویژگی‌های خوب این نژاد هستند. نژاد رومانوف گرچه از دسته گوسفندان گوشتی است؛ اما پشم این نژاد بسیار محکم و باکیفیت است و سالانه 5/4 کیلوگرم پشم قابل استحصال دارد که از جنبه اقتصادی برای پرورش‌دهنده سرمایه ساز است

باتوجه به اینکه شهرستان جویبار زمینه مناسبی را برای پرورش گاوهای شیری دارد می توان در این زمینه نیز فعالیت کرد. برای احداث چنین واحدی می توان از گاوهای نژاد هلشتاین استفاده کرد. گاو هلشتاین که به نام هولشتاین هم شناخته می شود جزء سنگین وزن ترین گاوهای شیری در جهان است. این نژاد که از نظر تولید شیر بهترین نژاد در میان گاوهای شیری است حدودا ۷۲۴۰ لیتر شیر در سال تولید می کند. درصد چربی این شیر 65/3 درصد و درصد پروتئین آن ۳ درصد است. مهمترین نکته در اهمیت گاو شیری و پرورش آن، تامین نیاز داخل کشور به محصولات لبنی و کاهش وابستگی به واردات است. علاوه بر تحقق این مهم، در کاهش بیکاری، افزایش رونق اقتصادی و افزایش قدرت خرید مردم تاثیر دارد و تولید داخلی را تقویت می‌کند. با افزایش میزان تولید شیر در شهرستان می توان فرآورده های لبنی بیشتری نیز تهیه نمود.

پرواربندی گوساله در راستای تامین گوشت، می تواند مزیت موفقی باشد. حدود نیمی از گوشت قرمز کشور توسط گاوهای پروار شده تأمین می‌شود؛ بنابراین این بخش از دامپروری و دامداری دارای ظرفیت زیادی برای توسعه و پیشرفت دارد. مزایای ورود به عرصه‌ی پرورش گوساله دارای جنبه های مختلف است. از یک طرف، از پوست گاو گوشتی در چرم‌سازی استفاده می‌شود؛ از طرف دیگر از گوشت آن جهت استفاده در تغذیه انسان بهره برداری می شود. همچنین به لحاظ اقتصادی، در درآمد زایی انسان تاثیر گذار است. علاوه بر این موارد، برای جلوگیری از واردات گوشت گوساله از کشورهای دیگر تولید آن اهمیت دارد. در کشور ما در حال حاضر پرورش گاو به دو صورت صنعتی و سنتی انجام می گیرد. در پرواربندی علمی و صنعتی از دام‌های نر جوان نژادهای گوشتی استفاده می‌شود. استفاده از ظرفیت ژنتیکی دام‌های گوشتی و کاهش کشتار دام‌های شیری و مولد از دیگر محاسن پرواربندی با روش‌های نوین است. پرواربندی گوساله با روش‌های علمی و نوین سبب کاهش دوره پرواربندی، کاهش هزینه تولید گوشت و جلوگیری از تخریب مراتع می‌شود.

پرورش زنبور عسل از جمله مشاغلی است که می تواند سود خوبی به همراه داشته باشد. باردهی گل ها و میوه ها با گرده افشانی توسط زنبور عسل افزایش می یابد. این مسئله باعث شده ارزش اقتصادی پرورش زنبور عسل بسیار بیشتر از ارزش ریالی حاصل از تولید عسل باشد. در طی فرآیند پرورش و نگهداری زنبورعسل، با ازدیاد کندوها می توان به فروش کندو نیز فکر کرد و به سود خوبی دست یافت. در مناطق گرمسیری از هر کندو یک بچه کندو گرفته می شود. در ضمن محصول مزرعه پرورش زنبور عسل صرفاً کندو و عسل نیست؛ موم، زهر و ژل آن نیز قابل فروش است. باتوجه به اینکه شهرستان جویبار در تولید محصولاتی نظیر کلزا، گیاهان دارویی و برخی میوه ها فعال است؛ مناطقی برای زنبورداری مزیت بیشتری دارد که به این باغات و مزارع نزدیک باشند.

زراعت

بخش زراعت در روند رشد و توسعه اقتصادی کشورهای مختلف نقش‎های متعددی بر عهده دارد که از جمله مهم‎ترین آن‎ها می‎توان تامین مواد خام و اولیه مورد نیاز صنایع بالادستی، تامین نهاده‎هایی مانند نیروی کار، مصرف تولیدات سایر بخش‏های صنعتی از قبیل کودها و سموم شیمیایی و ماشین‌آلات کشاورزی، ارزآوری برای کشور و تامین مالی سایر بخش‎های زیربنایی را نام برد.

یکی از عمده‌ترین محصولات زراعی شهرستان، برنج است. در سال 97 به دلیل وجود مشکلات کم‌آبی، عده‌ای از شالیکاران نتوانستند به کشت برنج بپردازند. در سال 98 با برطرف شدن این مشکل، سطح زیر کشت برنج افزایش یافت . باتوجه به نکات بیان شده در صورت تأمین منابع آبی شهرستان، کشت برنج مزیت دارد.

230 هکتار از زمین‌های کشاورزی شهرستان جویبار درسال 98 به کشت بهاره و تابستانه دانه روغنی سویا اختصاص یافته است. دانه سویا سرشار از پروتئین، چربی و عناصر معدنی است. از این دانه، همچون دانه های دیگر مانند دانه آفتابگردان، روغن گرفته می شود که دارای خواص بسیار زیادی است . در حال حاضر بسیاری از مردم ، دانه سویا را به عنوان یکی از اجزاء سبد آجیل خود مصرف می کنند و بسیاری از افراد نیز استفاده عام تری از پروتئین سویا دارند . تعدادی از مردم به مصرف سویا به جای گوشت چرخ کرده روی آوردند. این کسب و کار پردرآمد را می توان با سرمایه اولیه پایین و با یک کارگر راه انداخت و به سود خوبی دست یافت. سویا به صورت تضمینی توسط دولت خریداری می شود. با توجه به اینکه در برخی قسمت های شهرستان این دانه روغنی باارزش کشت شده است، درصورت تمایل افراد می توان این طرح را توسعه و گسترش داد .

در سال 98 در حدود 30 هکتار از زمین های کشاورزی شهرستان جویبار زیرکشت دانه روغنی کنجد رفته است. باتوجه به اقلیم شهرستان، کشت کنجد کسب و کار مناسبی است. کنجد انواع مختلفی دارد که در تمامی مناطق و به ویژه در آب وهوای گرم قابل کشت است. دانه کنجد از قدیمی ترین دانه های روغنی است که به ملکه دانه های روغنی معروف است. روغن کنجد علاوه بر این که مصرف خوراکی دارد در زمینه تهیه مواد آرایشی و رنگ های نقاشی نیز کاربرد دارد. از آرد کنجد و کنجد آسیاب شده (ارده) نیز در صنایع غذایی استفاده می شود و با توجه به موارد فوق کشت آن مزیت دارد.

برای کاهش سختی کار و هزینه تولید، افزایش عملکرد در واحد سطح و تامین روغن مورد نیاز کشور برای خوداتکایی و خودکفایی در کلزا، کشت مکانیزه این محصول در زمین‌های زراعی شهرستان و مخصوصا منطقه لاریم انجام شده است. کشت محصولات پائیزه از جمله کلزا به عنوان محصول استراتژیک در تناوب با زراعت گندم و جو موجب کاهش بیماری‌ها، آفات و علف‌های هرز می‌شود و نقش زیادی در تناوب زراعی برای افزایش عملکرد سایر محصولات کشاورزی دارد. با توجه به مشکل کم آبی، حمایت از کشت پاییزه به دلیل نیاز نداشتن به منابع آبی می‌تواند وضعیت تولید و درآمد کشاورزان را بهبود بخشد. با رعایت نکات فنی این محصول، شرایط آب وهوایی مناسب وارقام با کیفیت در حال حاضر سطوح سبز کلزا از تراکم و رشد مناسبی در شهرستان برخوردار است و به خاطر نتیجه خوبی که کشت این محصول داشته است گسترش آن پیشنهاد داده می شود. علاوه بر این وجود کارخانه سبوس مازند که روغن گیری را انجام می دهد سبب می شود تا درمورد فرآوری اولیه این دانه های روغنی مشکلی پیش نیاید.

یکی دیگر از محصولات زراعی قابل کشت در شهرستان، زعفران است. زعفران به دلیل نیاز آبی پایین، مقاومت در برابر سرما و وجود بازار فروش از گزینه‌های خوب برای کشت‌های جایگزین است.

علاوه بر زعفران، در زمینه گیاهان دارویی دیگر نیز می توان فعالیت کرد. در واقع شرایط برای کشت زراعی محصولات نامبرده شده در قسمت باغداری در شهرستان جویبار وجود دارد که می توان به آن پرداخت و با افزایش سطح تولید، زمینه را برای ایجاد صنایع تبدیلی حاصل از آن نیز فراهم نمود.

شیلات

شیلات از حوزه های شغلی سوددهی است که ظرفیت بسیارخوبی در کشور ما برای آن وجود دارد که اگر از این ظرفیت های شیلاتی استفاده شود ارزآوری بسیار خوبی برای کشور ایجاد خواهد شد.

با توجه به کاهش ذخایر طبیعی ماهیان خاویاری در جهان و دریای خزر، یکی از راه حلهای بسیار موثر جهت افزایش تولید گوشت و خاویار، آبزی پروری است. پرورش خاویار یک فرصت سرمایه گذاری جذاب با توجیه اقتصادی مناسب است و در صورتی که مجوز صادرات هم داشته باشد، سوددهی بسیار زیادی دارد. البته در زمینه سرمایه گذاری برای پرورش ماهی خاویار باید به دو نکته توجه کرد. نکته اول اینکه سرمایه مورد نیاز برای احداث یک مزرعه پرورش ماهی خاویار بسیار زیاد است. (البته سوددهی بسیار بالایی هم دارد) نکته دوم این است که برای پرورش ماهی خاویاری و به دست آوردن محصول نهایی یعنی خاویار تقریباً 10 سال باید صبر کرد البته به نوع ماهی خاویاری بستگی دارد مثلا فیل ماهی پس از10 سال، خاویار برای فروش می دهد. البته پس از 3 سال با فروش گوشت ماهیان نر، سود سرشاری عاید تولید کننده می‌شود.

به دلیل وجود محدودیت‌های فراوان در بهره‌برداری از منابع آبی، امروزه پرورش ماهی در قفس و جایگزینی آن با فعالیت‌های صیادی در بیشتر کشورها موردتوجه قرارگرفته است. عواملی از قبیل افزایش مصرف آبزیان در بین عامه مردم، کاهش ذخایر طبیعی برخی از گونه‌ها، کمبود و محدودیت منابع و کاهش درآمد و ارزش اقتصادي تولید در استخرهاي خاکی، موجب شده است تا پرورش‌دهندگان به سمت تولید ماهی با استفاده از قفس سوق پیدا کنند. شهرستان جویبار به دلیل برخورداری از نوار ساحلی دریای خزر پتانسیل خوبی برای اجرای این طرح دارد که می توان برای پرورش ماهی قزل آلا از آن استفاده کرد. این ماهی به دلیل برخورداری از طعم خوب و خواص بالا مورد پسند بسیاری از هموطنان و کشورهای همسایه قرار گرفته است و بدیهی است که راه اندازی این طرح سود خوبی دارد. البته باید توجه داشت که این طرح سرمایه اولیه بالایی را برای خرید تجهیزات می طلبد. چند مورد پرورش ماهی قزل آلا با این روش در شهرستان اجرا شده است .

با توجه به تقاضای بالای قزل آلا در بازارهای داخلی و خارجی ، پرورش ماهیان سردآبی در کوتاه مدت به سود بالایی می انجامد. روسیه از جمله کشورهایی است که بازار خوبی برای ماهیان ایرانی دارد که سالانه بیش از 24 هزار تن ماهی به این کشور صادر می شود . پرورش ماهیان سردآبی دراستخر آب سرد و پاکیزه و مملو از اکسیژن انجام می‌شود. ماهی قزل آلا درمیان ماهیان سردآبی، پرطرفدارترین گونه در بازار مصرفی داخلی و خارجی است. ماهیان سردآبی بیشتردرمناطق گرم سیری و سرد سیری مانند شهرستان جویبار پرورش داده می شوند. باتوجه به مزایای فوق همچنان احداث استخر پرورش ماهی سردآبی مزیت دارد. البته پرورش ماهی در این شهرستان فقط به ماهیان سردآبی محدود نمی شود و می توان در زمینه پرورش ماهیان کپور (نوعی از ماهیان گرمابی است) نیز سرمایه گذاری نمود.

صنعت

مشاغل صنعتی از عوامل مهم توسعه اقتصادی هر کشوری است. متاسفانه با اینکه ظرفیت های بسیار خوبی در کشور ما برای ایجاد مشاغل صنعتی وجود دارد، نقش این حوزه شغلی آن چنان که باید پررنگ نیست در صورتی که می توان واحدهای سودآوری را در هرشهرستان احداث کرد. شهرستان جویبار نیز از این قاعده مستثنی نیست.

كشش نداشتن محل دفن زباله در شهرستان، آلودگي زيست محيطي و بوي آزاردهنده از مهم ترين عواملی است که ایجاد یک کارخانه تفکیک و بازیافت زباله را در جویبار می‌طلبد. ورود مسافران و گردشگران به این شهرستان، مزیت راه‌اندازی این کسب و کار را افزایش می‌دهد.

درحال حاضر واحدهایی که در زمینه صنعت در شهرستان فعالیت می کنند عبارتند از: جویبار لوله (تولید لوله پلی اتیلن)، واحد بسته بندی و سورتینگ برنج با برند گلستان، واحد تولید کمباین و ادوات کشاورزی، واحد سورتینگ مرکبات، گرانول سازی، واحد تولید نایلکس، تولید و بسته بندی ترشیجات و سبزیجات، تولید در و پنجره upvc، تولید پشم و شیشه و ایزوگام، گونی بافی، کاسپین لوله، واحد بازیافت زباله و ضایعات کشاورزی، کارخانه سبوس مازند، پرورش و بسته بندی قارچ.

خدمات

گردشگری در جهان کنونی به یکی از عناصر عمده در جهت ساختار اقتصادی جهان تبدیل شده که در کنار افزایش اوقات فراغت افراد و بهبود صنعت حمل و نقل، تقاضا برای آن افزایش یافته است. امروزه گردشگری علاوه بر تأثیرات اقتصادی و اشتغال که محرک هر کشوری محسوب می‌شود، تأثیرات اجتماعی و فرهنگی بسیاری نیز دارد که همه شهرها و مکان‌های گردشگری ایران و جهان در معرض این تأثیرات و تحولات قرار داشته و دارند.

با توجه به اینکه صنعت گردشگری در ایران از ظرفیت‌های بالایی برخوردار است و به جهت اینکه یکی از امن‌ترین کشور‌های منطقه از لحاظ امنیت برای گردشگران خارجی است، مورد توجه قرار دارد.گفتنی است عوامل مختلفی شرط موفقیت هر شهر در توسعه گردشگری هستند که از جمله آنها وجود زیرساخت‌های شهری، فرهنگ، تجارت و همچنین مدیریت شهری است. شهرستان جویبار با دارا بودن جاذبه های گردشگری مختلف و برخورداری از ساحل دریا در قسمت شمالی شهرستان گزینه بسیاری از مسافران برای مسافرت و اقامت است. به همین خاطر اجرای طرح هایی در زمینه گردشگری و خدماتی می تواند بستر خوبی را برای اسکان مسافران در شهرستان فراهم نماید.

ارائه خدماتی همچون احداث اقامتگاه بومگردی و رستوران های بومی سنتی می تواند علاوه بر جذب مسافران، در سطح شهرستان اشتغالزایی نیز نماید. رستوران‌های بومی، مکان‌هایی با فضای سنتی و متناسب با آداب ‌و ‌رسوم هر منطقه است که در آنها بیشتر به‌جای استفاده از میز و صندلی‌های مدرن از تخت یا سایر وسایل سنتی استفاده می‌شود و علاوه بر سرو غذاهای محلی، ترشیجات خانگی، نوشیدنی‌هایی مانند چای و قهوه نیز داده می‌شود. رستوران‌ها جزء مهم‌ترین نمادهای فرهنگی محسوب می‌شوند و می تواند در خانه های قدیمی موجود در هر منطقه اجرا شود. بسیاری از گردشگران و توریست های غذایی برای امتحان کردن غذاهای مختلف به سفر می روند و این مسئله برای مناطق مختلف قابل استفاده و بهره برداری است؛ بنابراین ایجاد رستوران بومی نیز از کسب و کار های زود بازده است؛ زیرا هم تمایل مردم به سمت سرو غذا های محلی بیشتر شده و هم معاملات این کسب و کار به صورت نقدی انجام می‌شود. اقامتگاه بوم گردی فرصت مناسبی است تا مسافران ضمن گردشگری در هر منطقه و بازدید از جاذبه های توریستی، حس ایرانی زیستن به سبک سنتی را تجربه کنند. همچنین طبخ غذاهای محلی در برخی اقامتگاه ها، مصداق دیگری از مهمان نوازی ایرانی است

امروزه توجه به این نکته ضروری است که راه اندازی یک کسب و کار پردرآمد به تبلیغات آن بستگی دارد. یکی از راه های تبلیغ، استفاده از تابلوهای ال ای دی است. این تابلوها با نوری که در شب دارند مشتری زیادی را جذب می کنند. هزینه پایین تولید یا سفارش این تابلوها، طول عمر زیاد و برق مصرفی بسیار پایین این تابلوها عاملی شده‌ است که بسیاری از فروشگاه‌ها و مغازه‌ها تمایل پیدا کنند از این تابلوها استفاده نمایند. راه اندازی این کسب و کار سرمایه زیادی نیاز ندارد و با آموختن دانش فنی آن و به کارگیری خلاقیت می توان به سود خوبی دست یافت. بازار این تابلوها بیشتر شهرها با جمعیت کمتر هستند که هنوز تولید این تابلوها در آن جا گسترش نیافته است.

طیور

پرورش طیور یکی از مشاغل سخت و پرکاری است که به دلیل نیاز جامعه به منابع غذایی، از اهمیت بالایی برخوردار بوده و سود سرشاری دارد. در طي چند دهه گذشته توجه به بوقلمون و محصولات آن موجب شده تا پرورش آن به صورت صنعتي در ايران و جهان آغاز و طي چند سال اخير نيز به مرز قابل قبولی برسد تا جائيکه امروزه شاهد افزايش روز افزون مصرف گوشت و ساير فرآورده هاي آن در سراسر جهان هستيم. از آنجا که گوشت بوقلمون دارای خواص غذائي ويژه ای بوده و محدوديت مصرف خاصي نيز ندارد؛ مي تواند به عنوان جايگزين مناسبی براي گوشت قرمز علی الخصوص در بيمارانی که مصرف گوشت قرمز برای آنها با محدوديت هایی همراه است، مطرح گردد. از ديگر امتيازات گوشت بوقلمون وجود هر دو نوع گوشت سفيد و قرمز در يک لاشه است. گوشت سفيد 65 درصد و گوشت قرمز 35 درصد وزن يک لاشه 8 کيلوئي را تشکيل مي دهد. تولید بوقلمون گوشتی به دلیل به صرفه بودن تولید، در دسترس بودن نهاده‌های مصرفی بوقلمون، نیاز بازار داخلی و نیز امکان انجام صادرات به کشورهای منطقه حائز اهمیت است. انتظار می رود این طرح در شهرستان جویبار نیز با موفقیت مواجه شود. به همین خاطر اجرای آن پیشنهاد داده می شود.

از آن جایی که استان مازندران و شهرستان جویبار شرایط مناسبی را برای پرورش اردک و غاز دارد، با سرمایه گذاری در این رابطه می توان از ظرفیت های موجود استفاده کرد. با توجه به نیاز روزافزون جامعه به مواد پروتئینی و افزایش روند مصرف تولیدات دامی و به خصوص طیور، پرورش اردک مورد توجه قرار گرفته است. اردک در شالیزار هم رشد می کند، وجود آن‌ها به گونه ای باعث شخم زدن زمین می شود و فضولات آن ها نیز نوعی کود برای محصول است. از دیگر مزایای مهم پرورش اردک در شالیزار، مبارزه بیولوژیک با کرم ساقه‌خوار برنج و کرم برگخوار حلزون و سایر آفات است. همچنین اردک از لحاظ جایگاه پرتوقع نیست و نگهداری آن به راحتی در چراگاه‌ ها میسر است و اغلب اردک‌ها در آب بندان‌ها همراه با ماهی‌ها نگهداری می‌شوند. هزینه غذایی اردک نسبت به مرغ کمتر است و درصدی از نیاز غذایی روزانه خود را از راه چریدن و محیط آزاد دریافت می‌کند. جوجه اردک‌ها تقریبا از تمام گیاهان موجود در مزرعه به استثنای شالی تغذیه می‌کنند. گوشت اردک گرم بوده و مانند مرغ واکسینه نمی‌شود، بنابراین گوشت آن مشکل هورمونی نداشته و از ارزش غذایی بالایی برخوردار است.

پرورش غاز آسان و به‌صرفه است؛ اما در ایران به دلایل نبود سیاست‌های حمایتی، کمتر به تولید صنعتی غاز توجه شده و رقابت کم در این عرصه، بازار را برای پرورش‌ دهندگان غاز، داغ می‌کند. همچنین پرورش غاز دارای ویژگی‌های همچون مدیریت ساده و مسئولیت کم، سرعت رشد بالا و مورد استفاده قرار گرفتن گوشت، تخم و کرک و پر آن است. تخم وجگر این پرنده برای تهیه غذا‌های گران قیمت در بسیاری از کشور‌ها استفاده می‌شود و جنبه صادراتی دارد.

صنایع غذایی

راه‌اندازی کسب و کار فراوری محصولات کشاورزی مهم ترین روش برای ایجاد اشتغال پایدار و کاهش وابستگی به درآمد های نفتی و عاملی مهم در توسعه پایدار امنیت غذایی کشور است. ایجاد صنایع غذایی، علاوه بر اشتغالزایی، باعث ارتقای سطح درآمد ارزی می‌شود که کاهش هدررفت محصولات کشاورزی و ایجاد ارزش افزوده از منابع را تا حد امکان ممکن می‌کند.

تهیه چیپس میوه به دلیل فراوانی تولید میوه‌های باغی در شهرستان زمینه اشتغال خوبی را چه در مقیاس کارگاهی و چه کارخانه ای برای علاقه مندان فراهم می‌کند. خشک کردن میوه‌جات، یکی از روش‌هاي جلوگیري از فساد میکروبی آن‌ها است. در این روش، در اثر کاهش میزان رطوبت، امکان فساد میکروبی بسیار کم شده و سرعت دیگر واکنش‌هاي مضر نیز، به مقدار قابل توجهی کاهش می‌یابد. خشک کردن، ضمن اینکه روي محصول اثر حفاظتی دارد، وزن و حجم آن را نیز به میزان چشمگیری کاهش می‌دهد، در نتیجه از هزینه‌های حمل و نقل و ذخیره‌سازي نیز می‌کاهد. با توجه به اینکه بخشی از بازار میوه خشک ایران، سهم محصولات وارداتی است، با تولید مشابه داخلی این میوه‌ها (از نظر نوع و کیفیت)، می‌توان مانع واردات و خروج میلیون‌ها دلار ارز از کشور شد. همچنین نیاز بیش از حد برخی از کشورها به این گونه محصولات (به دلیل شرایط ویژه اقلیمی آن‌ها، هزینه بالای حمل و نقل سبزیجات و میوه‌های تازه و محدود بودن زمان نگه‌داری آن‌ها)، فرصت مناسبی برای رونق تولید و صادرات چیپس میوه فراهم آورده است. تهیه چیپس میوه از میوه‌های تازه، در صورت فروش کلیه محصولات تولید شده، توجیه اقتصادی بسیار مناسبی دارد.

همانطور که پیش از این بیان شد شهرستان در زمینه تولید گوجه فرنگی و محصولات باغی فعال است. از آن جایی که این محصولات تماما تازه خوری نمی شوند، می توان از آن در تهیه رب استفاده نمود. نیاز بازار داخلی به محصولات ایمن و سالم، کاهش هدر رفت محصولات باغی و روی آوردن مردم به محصولات طبیعی باعث شده تهیه رب و لواشک در بین زنان خانه دار یک فرصت شغلی مناسبی محسوب شود. از رب گوجه ‌فرنگی به عنوان چاشنی (طعم‌دهنده و رنگ دهنده) در بیشتر غذاها استفاده می شود. لواشک را می توان در طعم های متفاوتی تهیه و به فروش رساند. لواشک در صنایع شیرینی پزی و مخصوصا پختن کیک کاربرد دارد. با تبلیغ در شبکه های مجازی می توان محصول خود را معرفی و مشتری زیادی جذب کرد.به علاوه عرضه این محصولات در مکان هایی که رفت و آمد گردشگران بیشتر است موجب فروش بهتر محصولات می شود.

شیرینی از دیرباز مورد توجه ایرانیان با ذائقه های مختلف بوده و در تمامی مراسم ها و جشن ها کاربرد داشته است. پخت شیرینی در ابعاد وسیع و کارگاهی و حتی در محیطی کوچک (در خانه) امکان پذیر است. شیرینی محصولی است که در انواع متفاوت و با طعم های متنوعی تهیه می شود. به علاوه این که با تغییر در مواد تشکیل دهنده آن می توان برای افراد رژیمی هم شیرینی تهیه کرده و این افراد را نیز به بازار هدف خود اضافه کرد. این کسب و کار را می توان با تجهیزات کم و سرمایه پایینی شروع کرد و در زمان کوتاه با فروش محصول به سود بالایی رسید. پخت شیرینی یکی از مشاغل زودبازده است و یک فرصت شغلی مناسب مخصوصا برای زنان خانه دار محسوب می شود. یافتن بازار فروش محصول یکی از ضروریات این حرفه می‌باشد که با تبلیغات مناسب مخصوصا در فضای مجازی می توان به آن دست یافت . توجه به این نکته ضروری است که یکی از لازمه های موفقیت در این شغل گذراندن دوره های آموزشی مرتبط با پخت شیرینی است.پخت شیرینی های محلی مازندرانی می تواند جذابیت های زیادی برای گردشگران داشته باشد و می تواند کسب و کار را تا حد زیادی رونق ببخشد.

تهیه مربای میوه جات نیز از دیگر مشاغلی است که در زمینه صنایع غذایی در شهرستان جویبار به عنوان مزیت پیشنهاد می شود.

صنایع تبدیلی و تکمیلی

با وجود تنوع تولید محصولات کشاورزی، بررسی‌ها نشان می‌دهد که سالانه مقداری از آن در مراحل کاشت، داشت و برداشت به ضایعات تبدیل می‌شوند. از سوی دیگر برداشت و یا تولید بسیاری از محصولات کشاورزی در یک بازه زمانی مشخصی رخ می‌دهد؛ اما مصرف آن‌ها در طی سال صورت می‌پذیرد. لذا صنایع تبدیلی می‌تواند زمان استفاده را افزایش دهد و از میزان ضایعات آن بکاهد. همچنین گسترش این صنایع موجب اشتغال‌زایی، ایجاد درآمد و جلوگیری از اتلاف و ضایع شدن محصولات می‌گردد.

باتوجه به فرهنگ استفاده مردم از محصولات بسته بندی شده و تولید حبوباتی نظیر نخودسبز و لوبیا در سطح شهرستان، راه‌اندازی کسب‌وکار بسته‌بندی حبوبات مزیت دارد.

یکی از روش‌های تازه ماندن گوشت، بسته‌بندی مناسب است. بسته بندی باید به گونه‌ای باشد که گوشت را در مقابل نفوذ طعم، بو، رنگ و سایر عوامل خارجی محافظت کرده و از خشک شدن و تبخیر سطحی جلوگیری کند. همچنین بسته بندی باید خواص حسی و ظاهری و سایر ویژگی‌های گوشت را حفظ و همچنین گوشت را در برابر آلودگی های میکروبی و سایر آلودگی ها نگهداری کند. با توجه به رونق دامداری و پرورش ماهی در شهرستان، راه‌اندازی مشاغل بسته‌بندی گوشت قرمز و ماهی پیشنهاد می‌شود. البته باید بازار مصرف گوشت‌های بسته بندی شده نیز بادقت مورد بررسی قرار گیرد و سپس این کسب و کار راه اندازی شود.

صنایع دستی

تولید صنایع دستی از گذشته تا به امروز یکی از راه های مهم کسب درآمد در کشور ما بوده است که متاسفانه اخیرا به علل مختلفی، بازارفروش آن دچار مشکل شده است و می توان با استفاده از طرح های به روز و مشتری پسند، بازارفروش این صنایع را حداقل در داخل کشور تقویت کرد.

سفالگری هنری است که قدمتی به طول تاریخ دارد و گواه این مطلب ظروف سفالین کشف شده در غارها‌ست که عمر بعضی از آن‌ها نزدیک به هفت‌هزار سال است. هنرمندان مازندرانی با استفاده از هنر خود و گِل پخته ظرف‌های زیبایی را می‌سازند که در فروشگاه‌های صنایع دستی در مقابل چشمان خریداران می‌درخشند. بهنمیر، جویبار و قائمشهر از شهرهایی‌ هستند که بیشترین میزان ظروف سفالی در آن‌ها تولید می‌شوند و گردشگران از این ظروف استقبال می کنند. به همین خاطر می توان آن را توسعه داد و در مکان های مناسب برای فروش عرضه نمود.

شمع سازی از دیگر مشاغلی است که در حوزه صنایع دستی مزیت دارد. به کار گیری هنر و خلاقیت در این زمینه اهمیت فراوان دارد و از جمله کسب و کارهایی است که سود خوب و ریسک کمی دارد. به همین خاطر می توان با استفاده از آن یک شغل خانگی پردرآمد برای خود داشت.

بسیاری از کسب‌وکارهای پررونق و با سرمایه اولیه اندک، ترکیبی از هنر، خلاقیت و دانش زنانی است که در بلندمدت خانواده‌های بسیاری را تحت حمایت مادی خود قرار داده‌اند. بسیاری از این کسب‌وکارها در کنج خانه و با کمترین میزان هزینه‌ برای خانواده‌ها درآمدزایی می‌کند. در این کسب‌وکار مجموعه‌ای از زیورآلات اعم از دست‌بند، گردن‌بند که بیشتر به حالت رو مانتویی شناخته می‌شوند، پابند، سنجاق‌سینه، آویز ساعت و کیف و … ساخته می‌شود. این محصولات بیشتر ترکیبی از هنر و خلاقیت است که در بلندمدت تبدیل به نشان تجاری می‌شود. تولید زیورآلات رزینی بیشتر از هر چیزی هنر و خلاقیت می‌طلبد و چون از جمله کسب و کارهای جدید است، می تواند درآمد زایی خوبی برای شخص داشته باشد.

تولید و پرورش گل و گیاه همیشه یکی از پر درآمد ترین مشاغل بوده است، امروزه نیز با توجه به آپارتمانی شدن منازل، تمایل به پرورش گیاهان داخل آپارتمان رو به افزایش است و تولید تراریوم چون نیاز به سرمایه و صرف وقت زیادی ندارد، می تواند به عنوان شغل دوم، بسیار قابل تامل باشد و با صرف هفته ای یک روز زمان، به سوددهی قابل توجهی رسید. با ایجاد خلاقیت و ابتکار و هنر در کارها سود را می توان تا دوبرابر هم افزایش داد.

قالیبافی از مشاغل خانگی پردرآمدی است که تسهیلات خوبی به آن تعلق می گیرد. بسیاری از زنان خانه دار این هنر را یک فرصت شغلی مناسب می دانند چون در کنار کارهای روزمره می توانند به این کار بپردازند و درآمد خوبی کسب کنند. از آن جایی که قالی انواع مختلفی دارد می توان با آموختن دانش آن، محصولات متنوع و متناسب با ذوق و سلیقه افراد تولید و به بازار عرضه کرد. همچنین با تولید فرش با کیفیت می توان به صادرات در این زمینه فکر کرد. این کسب و کار را می توان در فضای کوچک و با سرمایه اولیه کم راه انداخت و با فروش محصول و افزایش مشتری، این کار را گسترش داد و زمینه اشتغال بسیاری از جوانان را فراهم کرد.

مشاغلمزیت
احداث گلخانه خیار1
احداث گلخانه گوجه فرنگی2
احداث گلخانه توت فرنگی3
احداث گلخانه بادمجان4
احداث گلخانه فلفل دلمه ای5
پروار بندی گوسفند6
پرورش گوسفند رومانوف7
کشت برنج8
کشت سویا9
پرورش ماهیان خاویاری10
بازیافت زباله11
پرورش ماهی در قفس12
احداث اقامتگاه بومگردی13
کاشت آلوئه ورا14
تولید نشاء15
پرورش ماهیان سردآبی16
پرورش گاو شیری هلشتاین17
راه اندازی رستوران با الگوی بومی18
پرورش بوقلمون19
تولید چیپس میوه20
پرورش اردک21
کشت کلزا22
احداث گلخانه گیاهان دارویی23
پرورش زنبور عسل24
سفالگری25
بسته بندی حبوبات26
کشت زعفران27
پرورش ماهیان گرمابی28
تولید تابلو ال ای دی29
تهیه رب گوجه و لواشک30
کاشت درخت پالونیا31
احداث باغ فندق32
پروار بندی گوساله33
شمع سازی34
پرورش غاز35
شیرینی پزی36
تولید زیورآلات رزینی37
تهیه مربا38
کاشت خیار39
کاشت فلفل دلمه ای40
کاشت گوجه41
کاشت بادمجان42
بسته بندی ماهی43
کشت گیاهان دارویی44
بسته بندی گوشت45
تولید تراریوم46
کاشت کاهو47
فرش‌بافی48