زیرکوه

آشنایی با شهرستان

شهرستان زیرکوه با وسعتي حدود ۶۴۲۷ کيلومترمربع از شمال به بخش‌هاي قاسم آباد و سنگان شهرستان خواف، از جنوب به بخش قهستان شهرستان درميان، از غرب به شهرستان قاينات و از شرق به طول حدود ۱۱۶کيلومتر با کشور افغانستان هم‌مرز است. این شهرستان در آخرین تقسمات کشوری، از شهرستان قاینات جداشد. شهرستان زیرکوه از سه بخش مرکزی به مرکزیت شهر حاجی آباد شامل دهستانهای زیرکوه و پترگان ؛ بخش زهان به مرکزیت شهر زهان شامل دهستان‌های زهان و افین و بخش شاسکوه به مرکزیت روستای آبیز شامل دهستان‌های شاسکوه و بهناباد تشکیل شده‌است . مرکز این شهرستان در موقعيت ۵۹ درجه و ۵۸ دقيقه طول شرقي و ۳۳ درجه و ۳۷ دقيقه عرض شمالي واقع است. شهر حاجي آباد در فاصله ۸۵ کيلومتري شرق شهر قاين مرکز شهرستان قاينات و ۱۸۵ کيلومتري بيرجند، مرکز استان خراسان جنوبي واقع بوده و ارتفاع آن از سطح دريا حدود ۹۸۰ متر است. وجود بازارچه مرزي يزدان به عنوان يکي از پتانسيل‌هاي رونق منطقه محسوب می‌شود . از نظر موقعیت جغرافیایی می‌توان گفت که به دلیل نزدیکی به مرز یزدان و راه های ارتباطی با سیستان بلوچستان و خراسان رضوی، نزدیکی به مرکز استان و در نهایت وجود انواع شرایط آب و هوایی، شهرستان در موقعیت خوبی قرارگرفته‌است. شکل زیر موقعیت شهرستان زیرکوه را نشان می‌دهد.

از نظر فعالیت، مردم زیرکوه سخت کوش و فعال هستند، در واقع می‌توان گفت که برای کارهای تولیدی نیز از خود تمایل نشان می دهند. در ضمن اگر سرمایه ای داشته باشند در بهترین کارها استفاده می کنند و هدر نمی دهند.

تحلیل شهرستان

مزيت‌سنجي و اولويت‌بندي كسب‌وكارهاي موجود در هر شهرستان بر مبناي يک روش تحقيق انجام مي‌شود. در اين روش تحقيق، يک شناسنامه براي هر شهرستان و يک شناسنامه براي هر كسب‌وكار تدوين مي‌شود. اين شناسنامه‌ها به عنوان ورودي به نرم‌افزار داده‌ شده و خروجي نرم‌افزار هم‌پوشاني اين دو شناسنامه و تعيين مشاغل مزيت‌دار شهرستان است. اين اولويت‌بندي‌ها توسط كارشناسان و افراد خبره هر شهرستان بازبيني و اصلاح می‌شوند. يكي از منابع تحليل همين ليست مزيت‌سنجي اصلاح ‌شده ‌است. يكي ديگر از منابع تحليل، مصاحبه با كارشناسان و متخصصين حوزه اشتغال هر شهرستان است. در هر شهرستان با حداقل 3 نفر از اين افراد مصاحبه انجام مي‌شود. اين مصاحبه‌ها پياده‌سازي و ارزيابي مي‌گردد. در صورت وجود تناقض و ابهام بين اين 3 مصاحبه و ليست مزيت‌سنجي، مصاحبه‌هاي تكميلي و حتي مصاحبه بيشتر هم صورت مي‌گيرد تا تيم تحليل به نتيجه نهايي مطلوب دست ‌يابد؛ بنابراين خروجي هر شهرستان از تجميع مصاحبه‌ها و ليست مزيت‌سنجي حاصل مي‌شود. در ادامه تحليل شهرستان سپیدان ارائه ‌شده ‌است.

تعیین کسب‌وکارهای مزیت‌دار شهرستان

همان‌طوري‌كه در قسمت قبل اشاره ‌شد مبناي تحليل، مصاحبه‌ها و ليست مزيت‌سنجي است. از بررسي اين دو منبع رسته‌هاي رايج و اولويت‌دار شهرستان تعيين شده ‌است. مبناي اين اولويت‌بندي، فراواني و ميزان اشاره افراد كارشناس به كسب‌وكارهاي رايج در هر شهرستان و اولويتي كه اين مشاغل در ليست مزيت‌سنجي دارند، است. در هر رسته كسب‌وكارهاي رايج به ترتيب اولويت مشخص شده ‌است. در تحليل به مشاغل موجود، مشاغل قابل توسعه و مشاغلي كه هنوز در شهرستان راه‌اندازي نشده و پتانسيل ايجاد آن‌ها در شهرستان وجود دارد، اشاره شده ‌است. مزيت‌هاي شغلي به ترتيب اولويت در ادامه آورده شده ‌است.

دامداری

در شهرستان زیرکوه دامداری از جمله کسب‌وکارهای اصلی مردم بوده و 90 درصد مردم به این کار مشغول هستند. 85 درصد جمعیت این شهرستان روستانشین بوده و زمینه‌های کافی برای دامداری را دارند. دامداری در این شهرستان بیشتر به صورت سنتی انجام می‌شود و دام‌های سبکی مانند گوسفند و دام‌های سنگینی مانند گاو را پرورش می‌دهند. تعداد گوسفندهای داشتی شهرستان از تعداد گوسفندهای پرواربندی بیشتر است. هدف از پرورش گوسفند تولید شیر و گوشت بوده که میزان شیر تولیدی بیشتر است. با توجه به شرایط شهرستان، مردم در دامداری موفق بوده و همچنان ظرفیت توسعه دامداری در این منطقه وجود دارد؛ زیرا علاوه بر وجود بازار مصرف مناسب، مراتع خوبی هم برای چرای آن‌ها در دسترس است.

با توجه به شرایط آب‌وهوایی منطقه و مقاوم‌بودن شتر در برابر خشکسالی‌، می‌توان در شهرستان به پرورش شتر پرداخت. همچنین یک واحد صنعتی پرورش شتر در این منطقه وجود دارد که بسیار موفق عمل می‌کند. بنابراین راه‌اندازی این کسب‌وکار با درنظرگرفتن شرایط دارای مزیت است.

در برخی از روستاها پرورش زنبور عسل وجود دارد که با توجه به شرایط شهرستان سودآوری خوبی داشته است. بنابراین پرورش زنبور عسل نیز از مزیت های این شهرستان است.

پرورش تمام دام های فوق از مزیت های این شهرستان در حوزه دامپروری است؛ زیرا علاوه بر اشتغالزایی، با توجه به قیمت روز محصولات دامی، سودآوری خوبی را به همراه دارد.

باغداری

کشاورزی نیز مانند دامداری از کسب‌وکارهای اصلی مردم است و بیشتر افراد در این حوزه فعالیت می‌کنند. کشت گیاهانی مانند زعفران در این شهرستان به صورت انبوه انجام می‌شود و با توجه به وضعیت آب و خاک شهرستان، امکان گسترش کشت آن وجود دارد. شهرستان در زمینه تولید زعفران در استان برتر بوده و ظرفیت صادرات محصول به سایر نقاط کشور و حتی کشور های همسایه وجود دارد. همچنین با توجه به وجود بازار مصرف، تولیدات آن به حد اشباع نرسیده است.

گیاهان دارویی نیز در این شهرستان به صورت خودرو رشد می‌کند؛ بنابراین باتوجه به زمین موجود برای این کشت، توسعه‌ی این محصولات نیز جواب می‌دهد.

کشت گندم و جو نیز در این منطقه به مقدار زیاد وجود دارد و تولید این محصولات نیز مانند موارد فوق از اولویت های اول است و زمینه برای گسترش آن فراهم است؛ زیرا میزان مصرف آب آن کم بوده و بیشتر دوره رشد گیاه در زمستان است که تا حدودی از طریق نزولات آسمانی تامین می شود. در ضمن تولیدات آنها برای تولید نان و خوراک دام از جمله نیاز های شهرستان است.

بعد از این موارد کشت پنبه و یونجه به مقدار کمی در این شهرستان انجام می‌شود؛ اما این محصولات همچنان ظرفیت تولید را دارند.

کشت پیاز نیز ظرفیت‌های لازم برای تولید را دارد؛ زیرا با شرایط این منطقه سازگار است، تقاضای مردم برای این محصول زیاد است و امکان صادرات آن نیز از طریق بازارچه مرزی وجود دارد.

در اولویت سوم این شهرستان کشت ذرت، کلزا و آلوئه‌ورا وجود دارد و به دلیل وجود بازار مصرف خوب برای فراوری این محصولات، زمینه برای کشت آن‌ها مساعد است.

زراعت

کشاورزی در سطح شهرستان به هر دو نوع سنتی و مکانیزه درحال انجام است، البته کشت محصولات زراعی بیشتر به صورت مکانیزه انجام می‌شود.

در این حوزه کشت زرشک و عناب به مقدار زیاد وجود دارد و همچنان ظرفیت گسترش را دارد؛ زیرا با شرایط آب و هوایی این منطقه سازگاری خوبی دارند و از طرفی با توجه به منابع آبی منطقه، نسبت به کم آبی سازگار هستند.

کشت پسته نیز در این منطقه قابلیت توسعه دارد؛ زیرا محصولی است که آب کمی را مصرف می‌کند و با توجه به قیمت روز آجیل و خشکبار، تولید و کشت آن صرفه اقتصادی دارد.

گلخانه‌ی صیفی جاتی مانند گوجه و خیار در این شهرستان کم و محدود است؛ لذا با توجه به نیاز و تقاضای همیشگی مردم، احداث گلخانه بزرگ و صنعتی قابل توسعه است.

علاوه‌بر محصولات ذکر شده، کشت محصولات جالیزی، خربزه و هندوانه نیز از اولویت‌های برتر این شهرستان هستند.

بعد از محصولات فوق، انگور به صورت زیاد و آلوبخارا و بادام نیز کشت می‌شود. طبق بررسی‌های انجام‌شده همچنان ظرفیت برای تولید این محصولات وجوددارد؛ زیرا تولید این محصولات در برخی نقاط شهرستان به خوبی جواب می‌دهند. در ضمن انگور این منطقه نیز خیلی مرغوب بوده و از این لحاظ طرفداران زیادی دارد.

بعد از این موارد تولید میوه‌هایی مانند: گیلاس، آلو، آلبالو، هلو و گردو و کشت گل محمدی و گل نرگس وجود دارد و با توجه به مزیت‌هایی که در زمینه فرآوری این محصولات وجود دارد، قابلیت توسعه دارند.

صنایع تبدیلی

با وجود اینکه کشاورزی و دامپروری از کسب‌وکارهای اصلی مردم شهرستان است و محصولات زیادی در این زمینه تولید می‌شوند؛ اما صنایع تبدیلی مرتبط با آن‌ها وجود ندارد. محصولات تولیدی کشاورزان و دامداران توسط دلالان خریداری می‌شود و این افراد بیشترین سود را دریافت می‌کنند؛ بنابراین احداث کارگاه و کارخانه در این زمینه از مزیت‌های شهرستان است.

یک کارگاه برای بسته بندی زعفران، عناب و زرشک در حال احداث است و فقط مجوز پروانه بهداشت آن باقی مانده‌است؛ اما همچنان ظرفیت برای گسترش آن وجود دارد؛ لذا بسته بندی زرشک، عناب و زعفران با توجه به تولید انبوه آن‌ها قابل توسعه است.

بعد از این موارد با توجه به فراوانی دامپروری، احداث کشتارگاه صنعتی دام و ایستگاه جمع آوری شیر قابل توسعه است. زیرا حجم شیر تولیدی زیاد است و مردم هم مجوز تولید محصولات لبنی مانند کشک و پنیر را ندارند و بیشتر، شیر را به صورت خرد می‌فروشند. در مورد احداث کشتارگاه توجه به این نکته ضروری است که برای شروع کار باید پارامترهایی مانند تأمین مواداولیه، بازارفروش و میزان فاصله از کشتارگاه‌های دیگر را بررسی کرد.

تولید کود حیوانی نیز با توجه به رونق دامداری و باغداری در این شهرستان، قابلیت گسترش دارد.

احداث سردخانه برای محصولات کشاورزی نیز قابل توسعه است؛ زیرا این شهرستان سردخانه ندارد و به سبب اینکه این محصولات فاسد نشوند، به صورت فله‌ای به دلالان فروخته می‌شوند.

بسته بندی و برندسازی برای عسل نیز در صورت بازاریابی مناسب، رشد خوبی را خواهد داشت؛ زیرا مواد اولیه آن در شهرستان وجود دارد. همچنین تولید موم و کندوی زنبور عسل از گزینه‌های شغلی است که با توجه به رونق زنبورداری در این شهرستان، توجیه اقتصادی دارد.

خوراک دام از واردات این شهرستان است؛ در حالی که جو، گندم و ذرت در خود شهرستان تولید می‌شود؛ بنابراین به نظر می‌رسد احداث کارخانه خوراک دام سودآوری خواهد داشت.

بسته‌بندی گوشت قرمز، فرآوری پشم و کرک دام شامل فراوری پشم و پوست گوسفند، فرآورری پوست شتر و فرآوری پوست گاو نیز از مزیت‌های زیر کوه است که می‌توان روی آن سرمایه گذاری کرد. با توجه به اینکه پرورش شتر در این شهرستان به مقدار زیاد انجام می‌شود، بسته بندی گوشت شتر نیز سود آور خواهدبود.

با وجود مرغداری ها و پرورش شتر مرغ به صورت صنعتی، بسته‌بندی گوشت و تخم مرغ، فرآوری روغن شترمرغ، بسته بندی گوشت شترمرغ و همچنین فراوری پر و پوست شتر مرغ از مزیت های این حوزه است.

بسته بندی گوشت و تخم کبک نیز با توجه به پرورش آن در شهرستان قابلیت سرمایه گذاری دارد.

در ادامه نیز می‌توان از بسته‌بندی گوشت و تخم بلدرچین و همچنین گوشت بوقلمون یاد کرد که به نظر می‌رسد شرایط لازم برای گسترش را دارند که در اولویت های بعدی قرار می‌گیرند.

پرورش ماهی در این شهرستان به مقدار کم انجام می‌شود؛ اما در صورت افزایش پرورش و یا واردات ماهی، قابلیت سرمایه گذاری در صنایع بسته‌بندی ماهی وجود دارد.

صنایع غذایی

با توجه به گستردگی دامپروری در این شهرستان، تولید لبنیات و سوسیس کالباس، از جمله مزیت های خوب این شهرستان است و در صورت ایجاد بازار مناسب برای فروش آن‌ها، رشد چشمگیری خواهندداشت. سایر فراورده‌های دام نیز مانند تولید ژلاتین و شیر خشک هم در صورت سرمایه‌گذاری و بررسی بازارفروش،سودآور خواهندبود که در اولویت‌های آخر قرار می‌گیرند.

لازم به ذکر است تولید لبنیات شتر هم با توجه به دارابودن خاصیت دارویی و همچنین بازار خوب کنونی آن، ارزش افزوده خوبی را خواهدداشت.

فراوری زعفران شامل تولید ماده‌خوراکی برای عطر و طعم غذا و تولید دارو با توجه به خاصیت درمانی این گیاه، فراوری زرشک شامل زرشک پاک‌کنی، بسته بندی و تولید آب زرشک و همچنین فراوری پسته شامل شور کردن، بسته بندی و تولید خلال پسته نیز از جمله مزیت هایی است که با توجه به کشت مواد اولیه آن‌ها در این شهرستان به صورت انبوه، قابلیت توسعه و سرمایه‌گذاری دارند

تولید آرد، رشته آشی و پلویی، نان و شیرینی نیز از جمله مزیت‌هایی است که به سبب وجود مواد اولیه آن‌ها در این منطقه، قابل رشد بوده و سود خوبی را به دنبال دارند. در ضمن سایر فراوری‌های گندم نیز مانند تولید پفک گندم، برشته‌کردن گندم، تولید نشاسته گندم، آرد سوخاری و بسته‌بندی غلات نیز در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرد.

با توجه به نبود کارخانه تولید رب در شهرستان و تولید انبوه مواداولیه، می‌توان در زمینه احداث واحد تولید رب اقدام‌کرد.

فراوری گیاهان دارویی شامل بسته‌بندی، عرق‌گیری و خشک‌کردن نیز با توجه به کشت انبوه و خودرو بودن این محصولات در برخی مناطق، توجیه اقتصادی دارد.

گلاب‌گیری نیز از مزیت هایی است که در صورت کشت انبوه گل‌محمدی، قابل سرمایه‌گذاری است.

بعد از موارد فوق نیز می‌توان به فراوری انگور شامل تولید شیره، سرکه، کشمش و مویز اشاره کرد. تولید این موارد از مزیت های این حوزه است؛ زیرا در حال حاضر انگور خوبی در شهرستان کشت می‌شود.

در ادامه نیز می‌توان گفت تولید چیپس میوه، میوه خشک، آبمیوه و سایر فراورده‌های میوه مانند تولید شهد، کنساتره، کمپوت، لواشک، ترشیجات و مربا، به دلیل دسترسی آسان به مواداولیه به صورت طرحی برنامه ریزی شده است؛ اما اقدامی درخصوص آن‌ها صورت نگرفته‌است. در صورت ایجاد کارگاه و یا کارخانه‌ای در این حوزه علاوه بر اشتغال‌زایی، سود چشمگیری حاصل می‌شود؛ زیرا می‌توان در زمینه صادرات این محصولات هم فعالیت کرد.

طیور

دو مرغداری صنعتی در این شهرستان وجود دارد؛ که یکی از آنها در روستای حاجی آباد و دیگری در شیرگ است. با توجه به نیاز منطقه و موفقیت مرغداری‌ها به نظر می‌رسد گسترش پرورش مرغ گوشتی و تخم گذار سودآور باشند. در ضمن دو مجتمع پرورش شترمرغ به صورت نیمه صنعتی در حال فعالیت هستند. البته برخی از مردم نیز پرورش شتر مرغ را به صورت سنتی انجام می‌دهند؛ بنابراین با توجه به شرایط این منطقه پرورش شترمرغ از مزیت‌های این شهرستان است.

بعد از موارد فوق طیوری نظیر مرغ محلی نیز در شهرستان زیرکوه برای مصارف شخصی و استفاده از گوشت یا تخم آن‌ها پرورش داده می‌شوند.

در ادامه نیز می‌توان به پرورش بوقلمون گوشتی، کبک، بلدرچین اشاره کرد که قابل سرمایه گذاری است؛ زیرا در حال حاضر در این شهرستان پرورش داده می‌شوند.

صنایع دستی

مردم شهرستان در حوزه صنایع‌دستی نیز فعالیت دارند. قالی‌بافی و جاجیم‌بافی از مشاغل پرطرفدار بوده که قابلیت توسعه وسرمایه‌گذاری دارند و می‌توان در مقیاس کارگاهی هم کارکرد.

یک کارگاه کوچک صنایع دستی در روستای بادنجگان وجود دارد که کمیته امداد آن را تاسیس کرده و حدود 18 نفر در آن مشغول هستند. این کارگاه محصولاتی مانند: قالی، گلیم و قالیچه تولید می‌کند. در ضمن محصولات نام‌برده به علاوة حوله‌بافی، سبدبافی، سوزن‌دوزی و تولید لباس‌های محلی به صورت خانگی نیز انجام می‌شود. با توجه به اینکه مردم مهارت‌های لازم برای تولید صنایع دستی را دارند و تقاضا برای این محصولات نیز زیاد است، گسترش تولید و صادرات آن‌ها سودآوری خوبی به دنبال دارد.

در زمینه تراش سنگ شجر نیز یک کارگاه وجود دارد که در زمینه پلاک سازی و نگین کار میکنند. این کارگاه ها قابلیت گسترش و سرمایه گذاری را دارند؛ زیرا در این منطقه معدن سنگ شجر وجود دارد .

با توجه به مطالب گفته شده قالی‌بافی و تراش سنگ شجر در اولویت اول، حوله‌بافی و گلیم‌بافی در اولویت دوم و سبدبافی، سوزن‌دوزی و تولید لباس محلی در اولویت سوم قراردارند.

صنعت

مردم زیرکوه فعال و توانمند هستند؛ اما وضعیت مالی ضعیفی دارند و برای کارهای صنفی و صنعتی ریسک نمی‌کنند. یکی از امتیازات این شهرستان وجود معادن آهن، فلدسپات و مالون است؛ اما فراوری روی این محصولات صورت نمی‌گیرد و به صورت خام صادر می‌شوند؛ بنابراین با توجه به واردات مصالح ساختمانی می‌توان از این معادن در جهت تولید مصالح ساختمانی بهره برداری کرد .

تولیدات سبد پلاستیکی در شهرستان به میزان زیادی نیاز است و قابلیت توسعه دارد. تولیدات پوشاک و ادوات کشاورزی در صورتی که نیروی جوان آموزش ببینند، سود چشمگیری خواهدداشت.

در این شهرستان شهرک صنعتی وجود ندارد و فقط یک ناحیه صنعتی وجود دارد. یک کارخانه موزاییک سازی از قدیم به نام عابدینی وجود دارد و وسعت آن به صورتی است که این کارخانه در ناحیه صنعتی قرار گرفته است. یک کارخانه آب معدنی نیز در این ناحیه در حال احداث است.

در ضمن خارج از ناحیه صنعتی یک کارگاه شن شویی به نام شهدای شاهرخت وجود دارد و لازم به ذکر است که یک تولیدی آسفالت که متعلق به شهرداری نیز در حال فعالیت هستند.

خدمات

در این شهرستان چند پارک کوچک و محدود و یک شهربازی برای کودکان وجود دارد؛ بنابراین احداث پارک و شهربازی با استقبال مردم همراه است؛ زیرا تعداد بچه ها بسیار زیاد است و پارک شهر زیرکوه نیاز کل شهرستان را رفع نمی کند.

با توجه به استقبال مردم از جاذبه‌های طبیعی و نبود امکانات رفاهی و گردشگری مناسب برای آن‌ها، ایجاد اقامتگاه و توسعه‌ی بومگردی امکان پیشرفت را دارد. همچنین باتوجه به مناسب‌بودن آب‌وهوا می‌توان برای ایجاد اقامتگاه بومگردی در شاسکوه و مابقی جاذبه‌های طبیعی اقدام کرد؛ زیرا دسترسی به این جاذبه های طبیعی آسان است و در مسیر رفت و آمد قرار دارند. در ضمن میزان بازدید از این موارد در آخر هفته‌ها و تابستان‌ها بسیار زیاد است.

شیلات

طبق بررسی‌های انجام‌شده 1 یا 2 طرح برای پرورش ماهی قزل‌آلا در شهرستان وجوددارد. باتوجه به شرایط شهرستان درصورت فراهم‌کردن ملزومات کار (سرمایه، تأمین مواداولیه و بررسی بازار فروش) می‌توان در این حوزه فعالیت کرد.

در ادامه تحلیل، مشاغل در 10 رسته ذيل سه حوزه كشاورزي، صنعت و خدماتي دسته‌بندي شده‌است. در هريک از اين رسته‌ها عناوين شغلي، بر اساس مزيت راه‌اندازي، از شماره 1 تا 6 اولويت‌بندي شده‌اند.